Bali Mamuja

berisikan catatan tentang dinamika budaya Bali

Kamis, 20 November 2014

Globalisasi & bahasa Bali


Bahasa Bali Ring Zaman Globalisasi
Oleh :
I Nyoman Suka Ardiyasa 
Kelian Aliansi Peduli Bahasa Bali

          Nentên ja dados tungkasin malih basa Bali wantah anggên nyujatiang raga dados manusa Bali. Sakêwanten kawêntenanne mangkin basa Bali sayan-sayan kadohin olih pratisentanannyanê para jana Balinê. Indikê punika kasinahang ring kasuang-kasuang kulawarga Bali pamekasnyanê sane wenten ring kota. Ring kulawarga Bali sanê wenten ring kota basa Bali sampun dados basa pangabih, nenten kari Basa pamucuk.
          Yan sanê dumun alit-alit duênê ngawit mlajah ngraos nganggen basa Bali ring kalwargannyanê raris ri sampun kelas tiga utawi kelas pat wawu raris mlajah mabasa Indonesia ring sekolahan. Sanê mangkin alit-alit duênê ngawit mlajah ngraos sampun nganggê basa Indonesia ring kulawarga, ri sampun ngranjing ring sekolahan wawu raris mlajah mabasa Bali. Sinah mabinayan dadosne rasa wirasan basa sane kapolihang. Indike puniki raris ngawetuang panampen parajanane mawosang basa Baline sukeh, keweh mlajahin, basa feodal, miwah sane tios-tiosan. Wantah ja ring basa Baline puniki wenten sor-singgih basa. Unggah-ungguhing basa, sor, singgih lan madia ring basa Balinê nênten ja nyihnayang basa feodal sakêwanten wantah kamahatmian basa Balinê nyanggra budaya Bali prasida nabdabang tata linggih sang mamaos manut kawigunannyanê.
Basa Bali (pamekas basa Bali Alus) wantah sarana pinih utama sanê maka pangiket lan panunggalan para jana Balinê. Indayang pikayunin, pet pradênê nênten wenten basa Bali Alus, sapunapi antuk mabaos ring sameton Bali sanê matiosan genah linggih, sane durung kauningin. Sameton saking Kintamani janten pacang nganggen basa Bali turah Kintamani, sameton saking Serangan janten pacang nganggen basa Bali turah Serangan, sameton saking Julah janten pacang nganggen basa Bali turah Julah, miwah sane tiosan. Yêning sakadi asapunika, pastika ugi sukil antuk mabebaosan tur sinah pacang ngawetuang rasa kemad. Niki nyihnayang basa Bali singgih (Alus) maka pangiket patunggalan para jana Balinê ring sajroning mabebaosan. Awinannya basa Bali Alus (sor singgih) nêntennya basa feodal, wantah marupa basa paiketan krama Balinê.
Yan uningayang indikê riin alit-alitê daweg wau embas saking garban biangê sampun kaicên basa Bali. Rauh panamaya yusanê masekolah alit-alitê punika sampun cacep pisan mabaos nganggê basa Bali. Sane mangkin ngawit mlajah mareraosan alit-alitê sampun kaicên basa Indonesia utawi basa asing, sakadi basa Inggris, Jepang, utawi basa tiosan, ngawinang raris basa Bali sanê pinaka basa ibu kaengsapang tur kakutang.
Anggen conto ring keluarga-keluarga sane wau mapikuren kruna-kruna basa Bali sane ketah kaanggen ring pakulawargan sampun arang pisan kaanggê. Nenten wênten malih alit-alitê makaukan ngangge kruna bapa, meme, uwa ring reramannyanê. Kruna punika sampun magentos antuk  bapak, ibu, papah, mamah, papi, mami, daddy, mommy, miwah salanturnyanê.
Sanê taler benjul pakantenannyanê ngenapkala ri kalaning nuju rerainan keluarga sanê magenah ring kota budal ka dusun sareng alit-alitnyanê. Sarauhê ring desa raris cucud panglingsirê mataken ring alit-alitnê “Ye, I cêning pidan pada budal niki" kênten patakên panglingsirê. Ri kaenjekan sakadi puniki alit-alitê dadosnê kamemegan kadi siap sambehin injin santukan nênten ngerti ring patakên panglirsirnyanê.

          Kadi gageson raris reramannyane dados guide ngartiang patakon pengelingsirnyane  nganggo basa Indonesia "Ih, kamu ditanya sama nenek; kapan pulang". Ri sampun asapunika wau raris anakê alit ilang kamemegannyanê santukan wau ngerti ring pataken panglingsirnyanê. Conto puniki sinah ngawinang rasa benjul, kimud, lek, jengah madukan ring padewêkan iraganê dados wong Bali. Iraga lekad ring Bali, tumbuh tur duur ring Bali sinah solêh  tur banyol, dados guide  basa Bali ring oka-okanê sanê taler embas tur tumbuh werdi ring Bali.
          Talêr yan uningang indik paplajahan basa Bali ring sekolahan. Guru sanê ngajahin basa Bali makêh sane kirang cacep mabasa Bali, santukan guru-guru punika talêr nenten saking bidang studi basa Bali.  Makêhan guru-guru basa Bali kaambil saking guru agama  Hindu, utawi sapa sira ja ugi kayun ngajahin basa Bali, yêning guru durung tatas tur wagmi ring basa Bali sapunapi pacang molihang tatujon ajah ajahan basa Bali ring para sisianê. Ring kawêntenan guru sakadi asapunika ring pamargin paplajahan basa Balinê panampen muridê basa Balinê punika karasaang sekadi basa asing.
Salanturnyanê sapunapi utsaha ngawerdiang tur ngelimbakang Basa Balinê ?
          Kadasarin antuk pikayunan susrusa sutindih mabela ring basa Balinê pisan ngawit mangkin utsahayang nabdabang pakamkam nglajerang mbakang basa Bali duenê. Indikê punika gumanti wantah mabuat pisan basa Bali maka pamikukuh budaya Bali mangdenê nênten sayan rered tur ndohin alih anom-anom miwah alit-alit duenê. Sira sane patut midabdabin apira kawerdian basa Balinê? Pitaken sakadi puniki patutnê sareng sami ne sanê meneng malinggih ring Bali patut sami ngalinguang.
          Yadiastun ipun  nênten mawit jadma Bali (etnis Bali) yan sampun magenah tur ngereh pangupa jiwa ring Bali patut pisan nyungkemin tur misadia sareng sira miwah ngalimbakang basa Balinê. Napi malih sang sanê sampun molihang bati sangkaning ngadol buah utawi bungan kabudayaan Bali ring ngelimbak pariwisata budaya.
          Pamrentah utawi guru wisesa duenê sampun ja lingu ring kawêntenan basa Balinê. Sampun wênten Perda (Perda No. 2 tahun 1992) sanê nabdabang  ngatur manngda sida werdi tur limbak basa Bali duenê. Tiosan ring Perda punika taler  sampun ngewangun Badan Pembina , Bahasa, Aksara, dan Sastra Bali sanê kasuksrahin kadabdabin nyelehin, ngupapira tur nglimbakang basa, aksara, lan sastra Balinê. Pidabdab  pamrentah puniki nênten pacang wênten pikenohnyanê yan nÄ•nten kasanggra antuk pagubugan kramanÄ• ring Bali.
Ring sor puniki pacang kauningayang pidabdab utsaha ngardi kalanggengan tur panglimbak basa Bali punika.
(1)  Pidabdabin ngawigunayang basa Bali ring kulawarga
Basa gumantinyanĕ wantah sarana mabebaosan. Basa punika pacang prasida molihang pradĕ sadina-dina anggĕn mabebaosan ring sajeroning pagubugan. Sapunika taler basa Balinĕ. Ngawit saking kaluwarga dumun wigunayang pamekas ring para krama Balinĕ. Yening sampun ring kulawarga cacep mabaos Bali sinah ring pagubugan utawi ring pakraman pacang sida cacep taler mabaos ngangge basa Bali. Kabiasaan sane wenten ring kulawarga pacang kabakta ring sajeroning pagubugan tiosan. Sakasidan utsahayang pisan alit-alit duene tembenin ngajahin mabaosan antuk basa Bali.
 Demo indik bahasa bali ten ngeranjing ring Kurikulum 2013 lan Audiensi majeng ring Wamen Pendidikan Muslihar Kazim di Pusat Pemerinatahan Mangupura I Nyoman Suka Ardiyasa


(2)  Paplajahan basa Bali ring sekolahan mangdÄ•ne nenten kadadosang pianak kualon (paplajahan kualon)
Utsaha ngincepang basa Bali patut kakawitin saking alit saking yusa masekolah. Yan sampun ngawit saking alit kabiasaang mabasa Bali kapungkur wekas kayunÄ• sinah kukuh ngutsahayang kawerdian miwah panglimbak basa inucap. Ring teperigan aab jagatÄ• mangkin pakibeh  nuju otonomi daerah patutne Pamrentah Daerah purun mutusang mangdÄ•ne basa Bali sanÄ• pinaka panyangga utama kabudayaan Bali patut kamiletin antuk sami para sisianÄ• ring Bali ngawit saking SD rawuh  ring SMA. Tiosan ring punika mangdenÄ• basa Baline nÄ•nten amatra anggÄ•n upangga kurikulum kewanten, patut pinaka papelajahan ngranjing Ujian Nasional. YÄ•ning sampun saking guru wisÄ•sa wÄ•nten pidabdab sakadi asapunika sinah papelajahan basa BalinÄ• ring sekolahan nÄ•nten katemberang antuk para sisianÄ• sami sakadi kawÄ•ntenanÄ• mangkin.
(3)  Tincapang sekaa pesantianÄ•
Sekaa pesantian ring Bali pikenohnyanĕ mabuat pisan nyanggra pidabdab kamanggehan basa Balinĕ. Ring sekaa pasantian wantah genah mapaurukan mlajahang raga natasang indik daging-daging taattwa sanĕ kawedar saking sastra agama (smerti). Ring pangubugan sekaa pasantian makuĕh pisan kakĕniang daging sastra sanĕ mabuat anggen nyanggra pidabdab makukuhin adat, agama, ian budaya Balinĕ.
Tiosan ring punika janten ring ngamargiang dharmatula ring pasantian wantah basa BalinÄ• sanÄ• becik tur patut maka sarana. Nika mawinan yan sampun oneng  nyarengin pasantian. kabaos anak nyastra sinah molihang pidabdab ngeweruh indik basa lan sastra Bali sanÄ• patut tur luih.
Ring nabdabang ngwangun sekaa pasantian mangdĕne para anom-anomĕ kasarengang napi malih yang mrasidayang rauh ring alit-alitĕ. Ring pasantian wantah kamargiang piceket magending sambilang mlajah, mlajah sambilang magending.
Sinah makuĕh malih utsaha sanĕ mabuat anggen midabdabin kalanjeran
miwah panglimbak basa Balinĕ. Ngawentenang buku-buku bacaan mabasa Bali,
nyurat satua Bali, miwah
sanĕ tios-tiosan janten taler pangalimbak basa daerah duenĕ.

(4)  Kukuhang tur lajerang dresta adat, agama Hindu, seni lan budaya Bali maka karan   uripnyane basa Bali.
          Sakadi sampun katur ring ajeng basa Bali maka silih sinunggil baga Kebudayaan BalinÄ•. Yening adat, agama Hindu, miwah budaya Baline kari kukuh tur  lajer sinar  basa BalinÄ• pacang ajeg tur prasida ngalimbak manut  kawentenannyanÄ•. Ring kauripan budaya puniki sanÄ• wantah satmaka karang genah basa balinÄ• tumbuh gemuh manut pabuatnyanÄ•. Sami pidabdab rikalaning ngemargiang  dresta Bali sakadi sangkep ring banjar,   jro mangku ngantÄ•bang banten antuk Puja miwah Saa, rikalaning mamadik, nyuaka, masesolahan miwah anÄ• tiosan nenten ngangge basa Bali sinah matiosan pisan wirasannyane. punika mawinan yÄ•ning sampun kari kukuh tur andel krama Baline ngamargiang adat, agama Hindu, miwah budaya BalinÄ•, janten basa Bali duenÄ• pacang sida taler andel uripnyanÄ•.
Sangket Kubu, 19 Nopember 2014

Senin, 17 November 2014

BAHASA BALI


ALIANSI PEDULI BAHASA DAERAH
SE-BALI
Alamat : Jalan Ratna, Tatasan No. 51 Denpasar
Telp. 085237104244/085737015051

PERNYATAAN SIKAP TENTANG UJI PUBLIK KURIKULUM 2013
1.   Mendesak pemerintah agar bahasa Bali digunakan sebagai mata pelajaran Wajib di setiap sekolah yang ada di Bali.
2.    Perlu pengkajian pelaksanaan kurikulum 2013 terkait dengan penggabungan Muatan Lokal (Bahasa daerah Bali) dengan mata pelajaran Seni Budaya dan Prakarya dengan mecermati peraturan perundang-undangan :
a.       UUD 1945 pada penjelasan pasal 36 disebutkan daerah daerah yang mempunyai bahasa sendiri yang dipelihara oleh rakyatnya dengan baik, bahasa itu dihormati dan dipelihara oleh negara. Bahasa daerah tersebut merupakan bagian dari kebudayaan Indonesia yang hidup. Kalau mencermati Penjelasan Pasal 36 bahwa negara menjamin pengajaran bahasa daerah dengan seluas luasnya bukan membatasi ataupun mengurangi jam pelajaraannya.
b.      Permendagri No. 40 th. 2007 tentang pedoman bagi kepala daerah dalam pelestarian bahasa Negara dan Bahasa Daerah.
c.       Peraturan daerah (Perda) Nomor 3 tahun 1992, tentang bahasa, Aksara, dan Sastra Bali yang isinya bahwa pembinaan, pengembangan, dan pelestarian bahasa aksara dan sastra Bali bertujuan untuk
-          Menjamin kesinambungan pemakaian bahasa, aksara, dan sastra Bali
-          Mengembangkan kebudayaan daerah sebagai bagian dari kebudayaan nasional
-          Memantapkan kedudukan dan fungsi bahasa, aksara dan sastra Bali
3.      Mendesak Pemerintah daerah agar segera merumuskan Standar Kompetensi Lulusan (SKL) dan Satandar Kompetensi Isi (SKI) pada mata pelajaran Bahasa daerah Bali.
4.      Mendesak pemerintah daerah untuk segera mendata kebutuhan guru Bahasa Bali yang diperlukan di Bali.
Dampak dari penerapan kurikulum 2013 tentang penggabungan Muatan Lokal dengan Mata Pelajaran Seni Budaya dan Prakarya :
1.      Dengan adanya penggabungan antara Muatan Lokal dengan Seni Budaya akan berimbas pada pengurangan jam mata pelajaran Muatan Lokal (bahasa Daerah Bali) khususnya di Jenjang SMP dan SMA dan dengan pengurangan tersebut akan menyebabkan kurang maksimalnya pengajaran bahasa daerah Bali di sekolah pada setiap jenjang. Dampak yang ditimbulkan adalah sebagai berikut :
a.       Pemahaman Budaya lokal akan menipis, disatu sisi karakter bangsa di mulai dari budaya lokal.
b.      Kurang maksimalnya pelestarian bahasa daerah khususnya bahasa Bali karena data statistik nasional menyatakan 1% setiap tahun penutur bahasa Bali mulai hilang, apalagi kalau bahasa Bali di gabung dengan seni Budaya maka kepunahan bahasa Bali akan semakin cepat.
c.       Bahasa daerah adalah media pengungkapan kebudayaan dan agama Hindu di Bali maka secara tidak langsung wajib di lestarikan.
d.      Hilangnya kekayaan rohani bangsa Indonesia yang tertulis pada kebudayaan lontar, karena generasi muda tidak maksimal diberikan pelajaran bahasa Bali.
e.       Menipisnya sikap generasi muda Bali yang sudah setia belajar bahasa Bali dari berbagai institusi di Bali bahkan di Indonesia
f.       Hilangnya simbol-simbol budaya yang sangat penting yang hanya terekam dalam Aksara, Bahasa, dan Sastra Bali.

Aliansi Peduli Bahasa Daerah Se-Bali
Denpasar, 22 Desember 2012
                        Ketua,



(I Nyoman Suka Ardiyasa, S.Pd.B)
                     Sekretaris,



(Ni Made Ayu Susanthi Pradnya P.)


 

Sample text

Sample Text